Historia kontrwywiadu wojskowego

Wojskowe Służby Informacyjne (1991-2006)

Proces zmian ustrojowych jaki nastąpił w Polsce w 1989 r. objął także działania zmierzające do reorganizacji struktur wywiadu i kontrwywiadu wojskowego. Jeszcze w 1990 roku na mocy rozkazu ówczesnego ministra obrony narodowej gen. Floriana Siwickiego, rozformowana została Wojskowa Służba Wewnętrzna. Wydzielono z niej element porządkowo - śledczy, którego obowiązki przejęła nowoutworzona Żandarmeria Wojskowa, natomiast pozostałe struktury kontrwywiadu połączone zostały z Zarządem II Wywiadowczym Sztabu Generalnego Wojska Polskiego tworząc Zarząd II Wywiadu i Kontrwywiadu. Następnie w dniu 22.VIII.1991 r. rozwiązano Zarząd II Wywiadu i Kontrwywiadu powołując w jego miejsce Wojskowe Służby Informacyjne, które również scalały w sobie funkcje wywiadu i kontrwywiadu. Przy tworzeniu nowej wojskowej służby, w przeciwieństwie do procesu tworzenia cywilnego Urzędu Ochrony Państwa, nie zdecydowano się jednak na przeprowadzenie szerokiego formalnego procesu weryfikacji kadrowej. Zwłaszcza trzon nowej kadry kierowniczej WSI wywodził się z dawnych organów wywiadu i kontrwywiadu wojskowego z okresu PRL, w przeważającej większości z wywiadu wojskowego. Obiektywnie należy jednak stwierdzić, że w momencie utworzenia WSI wymieniono 70% kadry kierowniczej w samej centrali jak i w strukturach terenowych. W miarę upływu lat WSI w coraz większym zakresie zasilali nowi żołnierze, którzy rozpoczynali służbę już po 1989 r. Jednak brak formalnej weryfikacji żołnierzy tworzących nową służbę stał się 15 lat później jednym z głównych argumentów zwolenników likwidacji WSI. Wskazywano na przypadki ujętych w latach 90 - ych kilku wysokich stopniem oficerów WSI, rozpoznanych jako agentów obcych służb wywiadowczych. Z drugiej strony wojskowe służby były, w znacznie mniejszym stopniu niż to miało miejsce w przypadku UOP, posądzane o inspirowanie tzw. przecieków mających wpływ na bieżące wydarzenia polityczne w Polsce.

Początkowo decyzja o utworzeniu WSI oznaczała również wyprowadzenie służb ze struktur Sztabu Generalnego i podporządkowanie ich bezpośrednio Ministrowi Obrony Narodowej. W 1994 r. kierunek ten został jednak na pewien okres zarzucony, gdy po powołaniu Biura Ministra ds. Służb Informacyjnych gdy WSI podporządkowano Szefowi Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Jednak jeszcze w tym samym roku Służba ponownie trafiła pod bezpośredni nadzór MON jako Inspektorat WSI.

W przeciwieństwie do procesu tworzenia cywilnych służb specjalnych w sferze wojskowej nie zdecydowano się od początku na uchwalenie odrębnej ustawy regulującej uprawnienia i zadania dla WSI. Ustawowe podstawy prawne działań wojskowego wywiadu i kontrwywiadu wprowadzono jedynie poprzez nieznaczne zmiany dokonane na początku lat 90 - tych XX w. w ustawie o powszechnym obowiązku obrony RP oraz ustawie o urzędzie Ministra Obrony Narodowej. Dodatkowo w ustawie o UOP wskazano, że zadania i uprawnienia funkcjonariuszy Urzędu dotyczą odpowiednio kompetencji żołnierzy WSI w zakresie wykonywanych przez ustawowych zadań. Jednocześnie w 1999 r. funkcje i uprawnienia WSI jako służby ochrony państwa unormowano w ustawie o ochronie informacji niejawnych.

Jednak wszystkie te regulacje nie tworzyły spójnych podstaw prawnych do funkcjonowania nowoczesnej służby specjalnej w demokratycznym państwie. Rozproszenie norm prawnych powodowało wiele niejasności i wątpliwości co do legalności podejmowania działań, zwłaszcza na styku wykonywania czynności operacyjno – rozpoznawczych z gwarantowanymi konstytucyjnie prawami obywatelskimi. Na te istotne braki formalne w funkcjonowaniu WSI wskazał Trybunał Konstytucyjny w 1996 r. stwierdzając, że dopóki zakres uprawnień WSI nie zostanie określony w jednolitym i odrębnym akcie prawnym rangi ustawowej, dopóty przyznanie tym służbom wszystkich kompetencji, przewidzianych dla UOP, będzie sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawa. Po kilku nieudanych próbach ostatecznie proces kształtowania się ustawowych podstaw funkcjonowania WSI zakończony został gdy Sejm RP, w dniu 9 lipca w 2003 r., przyjął ustawę o Wojskowych Służbach Informacyjnych, która po raz pierwszy w Polsce kompleksowo regulowała działalność wywiadu i kontrwywiadu wojskowego.

Szefowie WSI:

1. 30 września 1991 - luty 1992 – kadm. Czesław Wawrzyniak
2. 2 kwietnia 1992 - 1 lipca 1992 – gen. bryg. Marian Sobolewski
3. 1 lipca 1992 - 23 lutego1994 – gen. bryg. Bolesław Izydorczyk
4. 23 lutego 1994 - 26 marca 1996 – gen. bryg. Konstanty Malejczyk
5. 26 marca 1996 - 21 grudnia 1997 – kadm. Kazimierz Głowacki
6. 21 grudnia 1997 - 25 października 2001 – gen. bryg. Tadeusz Rusak
7. 6 listopada 2001 - 4 listopada 2004 – gen. bryg. Marek Dukaczewski
8. 5 listopada 2004 - 6 grudnia 2004 – cz.p.o. gen. bryg. Janusz Bojarski
9. 6 grudnia 2004 - 14 grudnia 2005 – gen. bryg. Marek Dukaczewski
10. 14 grudnia 2005 - 1 stycznia 2006 – gen. bryg. Janusz Bojarski
11. 1 stycznia 2006 - 30 września 2006 – p.o. gen. bryg. Jan Żukowski

Służba Kontrwywiadu Wojskowego

Nasilająca się szczególnie w latach 2005 – 2006 krytyka ze strony większości ugrupowań politycznych oraz mediów doprowadziły w końcu do gruntownych zmian organizacyjno - kadrowych w wojskowych służbach specjalnych. Prezydent RP Lech Kaczyński przedstawił parlamentowi projekty ustaw reformujących ten obszar administracji państwa. Prezydent w uzasadnieniu do swojej inicjatywy ustawodawczej wskazał, że: „Postulat radykalnej reformy WSI, z ich likwidacją włącznie, był zgłaszany od wielu lat przez partie i ośrodki władzy o różnych historycznych korzeniach i politycznych orientacjach. Pomimo powszechnej opinii o potrzebie działań naprawczych przez kilkanaście lat nie opracowano koncepcji reformy, co wskazuje na złożoność problemu i trudność podjęcia decyzji istotnych dla bezpieczeństwa obronnego państwa”. Sejm RP ustawą z dnia 9 czerwca 2006 r. uchwalił pakiet ustaw rozwiązujących WSI (formalnie zostały one formalnie zniesione w dniu 30 września 2006 roku), wprowadzających procedurę weryfikacji kadr oraz utworzenia dwóch nowych organów: Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego.

Prezes Rady Ministrów mianował Antoniego Macierewicza likwidatorem WSI, który jednocześnie został przewodniczącym komisji weryfikacyjnej kadry WSI oraz pełnomocnikiem ds. tworzenia SKW. Wynikiem prac komisji weryfikacyjnej był tzw. "Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI" z 16 lutego 2007 roku, dokumentujący w zamyśle jego autorów pozaprawne działania rozwiązanej służby. Wraz z publikacją raportu, a także w okresie późniejszym, do prokuratury zostało skierowane szereg doniesień o podejrzeniu popełnieniu przestępstwa przez żołnierzy WSI. Jednak w okresie późniejszym większość z postępowań było umarzanych przez prokuraturę wobec nie stwierdzenia znamion przestępstwa.

Rząd Premiera Donalda Tuska utworzony na jesieni 2007 r., popierający generalnie konieczność rozwiązania WSI, ocenił jednak sposób tworzenia nowych wojskowych służb za niedoskonały i nacechowany wieloma błędami ówczesnego kierownictwa SKW i SWW. Zwłaszcza wobec zagrożeń dla Wojska Polskiego wynikających z zaangażowania Polski w misje w Iraku i Afganistanie, Rząd koalicji PO i PSL uznał za sprawę priorytetową szybkie ustabilizowanie sytuacji i niezwłoczne dokończenie procesu tworzenia SWW i SKW, zwłaszcza w aspekcie kadrowym.

W myśl przyjętych w 2006 r. rozwiązań ustawowych SKW jest służbą specjalną, właściwą w sprawach ochrony przed zagrożeniami wewnętrznymi dla obronności Państwa, bezpieczeństwa i zdolności bojowej Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz innych jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez Ministra Obrony Narodowej. Specyficzną cechą nowych służb jest fakt, że zarówno SKW jak i SWW w czasie pokoju pozostają poza strukturami Sił Zbrojnych RP, natomiast w razie ogłoszenia powszechnej lub częściowej mobilizacji oraz w czasie wojny stają się, z mocy prawa, częścią Sił Zbrojnych RP. Jednocześnie Szefowie obu służb mocą ustawy uzyskali status centralnych organów administracji rządowej, podległych Ministrowi Obrony Narodowej.

Od początku tworzenia nowej Służby jednym z najbardziej newralgicznych problemów była kwestia doboru kadr. Do SKW trafili po części byli żołnierze WSI, którzy poddali się procesowi weryfikacji, żołnierze z innych jednostek Wojska Polskiego, funkcjonariusze z cywilnych organów takich jak: ABW, AW, BOR oraz spora ilość osób cywilnych nigdy wcześniej nie służących w służbach specjalnych czy organach porządku publicznego. Innym elementem odróżniającym nowe służby od WSI jest zróżnicowana struktura kadrowa. W SKW zatrudnieni zostali funkcjonariusze jak i żołnierze zawodowi oraz osoby cywilne. Trzon kadry kierowniczej nowego kontrwywiadu wojskowego stanowią byli funkcjonariusze ABW w przeważającej większości z ponad 15 letnim stażem służby, którzy swoje profesjonalne wyszkolenie i doświadczenie zawodowe w tym zakresie zdobyli wyłącznie w organach bezpieczeństwa państwa w III RP.

Szefowie SKW:

1. 4 października 2006 r. - 5 listopada 2007 r. – Antoni Macierewicz
2. 5 listopada 2007 r. - 20 listopada 2007 r. – p.o. płk Andrzej Kowalski
3. 20 listopada 2007 r. - 20 lutego 2008 r. – p.o. płk Grzegorz Reszka
4. 20 lutego 2008 r. - 20 maja 2008 r. – p.o. ppłk Janusz Nosek
5. 20 maja 2008 r. - do dziś – gen. bryg. Janusz Nosek